استرس و علل آن در دانش‌آموزان

رسيدن به اهداف آموزشي که مدارس به عنوان هدف اساسي خود به آن‌ها توجه دارند، مستلزم تامين بهداشت رواني دانش‌آموزان است. تحقيقات متعدد نشان مي‌دهد که سلامت رواني دانش‌آموزان با پيشرفت تحصيلي آن‌ها ارتباط دارد و دانش‌آموزاني که به نحوي از مشکلات رواني يا از نبود بهداشت رواني مناسب رنج مي‌برند، اغلب با افت تحصيلي مواجه هستند. بنابراين ضروري به نظر مي‌رسد جهت تامين شرايط مناسب براي نيل به اهداف آموزشي، تربيتي و تضمين سلامت افراد جامعه در سنين مختلف، عوامل بازدارنده آن را مورد بررسي قرار داد. این روزها استرس یکی از پرکاربردترین واژه‌های زندگی همه‌ی ما شده است.

استرس چيست؟

استرس(فشار عصبي) از نظر لغوي از کلمه لاتين استرينجر به مفهوم به هم رفتن و قبض شدن گرفته شده است و در زبان فارسي معادل‌هاي تکانه عصبي، فشار رواني، تنيدگي و نگراني براي آن عنوان شده است. استرس در واقع واکنش و پاسخ بدن به تجربه‌ای خطرساز و دشوار است. وقتی برای انجام کاری تحت فشار هستید یا باید با موقعیتی سخت روبه‌رو شوید، استرس به سراغ‌تان می‌آید. استرس در دانش‌آموزان نتیجه‌ی نگرانی و اضطرابی مداوم است. پسران و دختران دانش‌آموز نسبت به استرس واکنش‌های مختلفی دارند. در بعضی از موارد استرس به شکلی جدی و شدید بروز می‌یابد و در سایر موارد نوجوان راحت‌تر با استرس‌ خود کنار می‌آیند.

علل استرس در دانش‌آموزان

هر چیزی در طول روز می‌تواند عامل ایجاد استرس باشد. استرس بیشتر دانش‌آموزان ناشی از عوامل زیر می باشد:

  1. استرس ناشی از شرایط تحصیلی

یکی از رایج‌ترین عوامل استرس مربوط به عملکرد علمی و آموزشی است. دانش‌آموزان معمولا نگران انجام تکالیف، پروژه‌ها و گزارش کارهایشان هستند. شرکت در کنکور و مطالعه برای امتحانات هم که در ایجاد استرس جای خود را دارند. این نوع از استرس تا زمانی که نوجوان را به سمت بهبود عملکرد ببرد بسیار خوب و مثبت خواهد بود، اما اگر سلامت و توانایی‌های شناختی نوجوان تحت تأثیر این استرس قرار بگیرد باید مسئله را به طور جدی پیگیری کرد.

  1. استرس ناشی از تغییرات جسمانی

تعییرات جسمانی یکی دیگر از عوامل ایجاد استرس در نوجوانان است. تغییرات احساسی و جسمانی در هنگام بلوغ باعث استرس می‌شود. نوجوان نمی‌داند در بدنش چه اتفاقی در حال وقوع است و دلیل تغییرات احساسی‌ خود را نمی‌شناسد. چنین استرس‌هایی موجب تشویش و نگرانی او می‌شوند. فشار جسمانی بیش از حد نیز نوجوان را خسته و از نظر روحی و روانی دچار استرس می‌کنند.

  1. استرس ناشی از زندگی اجتماعی

زندگی اجتماعی اهمیت زیادی برای نوجوانان دارد. آنها تمایل دارند عضو گروه‌های معروف و شاخص جمع خود باشند و هم سن و سال‌هایشان آنها را به خوبی بپذیرند و قبول کنند. در این سن معمولا نوجوانان به دوستان خود بیشتر از خانواده بها می‌دهند و تمایل زیادی به معاشرت با آنها دارند. آنان دوست دارند به شیوه‌ای خاص لباس بپوشند و از اصطلاحات رایج نوجوانان استفاده کنند. در یک کلام خیلی دوست دارند باحال و جذاب به نظر برسند یا در اصطلاح خودمانی این روزها تمایل زیادی دارند تا «شاخ» به نظر برسند. این موقعیت، حساس و دشوار است، زیرا نوجوان تصمیم می‌گیرد کسی باشد که نیست. او خود واقعی‌اش را نادیده می‌گیرد و وانمود می‌کند فرد دیگری است. چنین تجربه‌ای استر‌س‌زا خواهد بود. علاوه بر این، مشکلات با دوستان، تحت زورگویی و قلدری دوستان و دیگران قرار گرفتن و روابط احساسی و عاشقانه نیز از دلایل عمده‌ی ایجاد استرس در نوجوانان هستند.

  1. استرس ناشی از شرایط خانواده

هر آنچه بر خانواده تأثیر بگذارید، مستقیما بر دانش‌اموز نیز اثر می‌گذارد. انتظارات غیرمنطقی والدین، اختلافات زناشویی میان پدر و مادر، مریضی و بیماری یکی از اعضای خانه یا اختلاف و روابط سست میان خواهر و برادرها از عوامل خانوادگی ایجاد استرس در دانش‌آموزان هستند. مشکلات مالی نیز نقش مهمی در استرس دانش‌آموز دارد.

  1. استرس ناشی از شرایط مالی

پول فقط برای بزرگ‌ترها مهم نیست. دانش‌آموزان بینوا نیز در بحران‌های مالی آسیب زیادی می‌بینند زیرا جز حس کردن مشکل کاری از دست‌شان برنمی‌آید. مطالعات نشان می‌دهد، کودکانی که در خانواده‌های کم‌درآمد رشد می‌کنند، همیشه دچار استرس هستند و در نوجوانی و بزرگسالی با مشکل رو‌به‌رو می‌شوند. مثلا یکی از دغدغه‌های اصلی دانش‌آموزان در مورد پرداخت شهریه و هزینه‌ی تحصیل‌ است. شما به عنوان سرپرست و والدین باید دانش‌آموزان را تنها تا حدی در جریان امور مالی خانواده قرار بدهید.

  1. رویدادهای ناگوار

رویدادهای ناگهانی و ناگوار مانند تصادف، بیماری، مرگ آشنایان و نزدیکان، تعرض و سؤاستفاده‌های روحی و جسمی اثرات فراوانی روی بچه‌ها دارد. مثلا مرگ، حس فقدان و از دست دادن همه‌چیز و همه‌کس را در دانش‌آموز ایجاد و استرس را به درد و رنج او اضافه می‌کند. در رده‌های سنی بالاتر ممکن است مسائل عاطفی نیز به عامل مهمی برای ایجاد استرس تبدیل شود. در این موقعیت‌ها باید به شدت مواظب دانش‌آممز و روحیه او باشید.

  1. تغییرات جدی در زندگی

دانش‌آموزان به سادگی بزرگسالان تغییرات را هضم و تحمل نمی‌کنند. تغییرات اساسی مانند نقل مکان به منزل یا شهری جدید یا اضافه شدن فردی به اعضای خانواده (ناپدری/ نامادری، ناخواهری/برادری) از جمله تغییرات دشوار برای دانش‌آموزان هستند. در این مواقع ناآگاهی دانش‌آموزان از شیوه‌ی برخورد با این تغییرات یا چگونگی برآورده کردن انتظارات والدین و معلمان و باعث بروز استرس می‌شود.

  1. روابط احساسی و عاشقانه

در مقطع دبیرستان، دانش‌آموزان معمولا به ارتباط با جنس مخالف تمایل پیدا می‌کنند و از اینکه می‌بینند دوستان‌شان چنین روابطی دارند و آنها تنها هستند کمی نگران می‌شوند. بحران‌ها و استرس‌های اجتماعی و تحصیلی رفع نشده، مشکلات و استرس‌های عاطفی هم اضافه می‌شوند. رابطه با جنس مخالف یا فکر کردن و دل‌مشغولی نسبت به ابعاد مختلف آن در این سن بسیار چالش‌برانگیز و دشوار است.

  1. عزت‌ نفس اندک

دانش‌آموزان پرسش‌ها و تردیدهای گوناگونی درباره تغییرات احساسی و جسمانی خود دارند. شک و شبهه درباره‌ی خود و عزت‌نفس اندک یکی از بدترین و دشوارترین چالش‌های پیش روی آنهاست. شیوه‌ی رفتار والدین با دانش‌آموزان به رفع مشکل کمبود اعتماد و عزت‌نفس کمک شایانی می‌کند.

  1. فشار محیط و هم‌سن‌وسالان

در سنین نوجوانی افراد بیشتر درگیر محیط پیرامون خود و زندگی اجتماعی می‌شوند و تلاش می‌کنند تا به روابط پیچیده‌ی اطراف خود معنا بخشند. میل به پذیرفته شدن از سوی هم‌سن‌و‌سال‌ها گاهی باعث می‌شود به سوی تجربه‌های تازه مثل سیگار، الکل و مواد مخدر بروند. نوجوانی سنی حساس است، سنی که فرد می‌خواهد هویت خود را بیابد. در این میان، آنان می‌خواهند وجهه‌ی اجتماعی مطلوبی برای خود بسازند و برای حفظ آن به خود فشار زیادی می‌آورند. تلاش برای ایجاد تعادل میان خود واقعی و این تصویر، کاری به شدت سخت و پراسترس‌ است.

  1. رقابت‌های ناسالم

رقابت میان دانش‌آموزان در مدرسه امری رایج و عادی است. مثلا دانش‌آموزان در زمینه درسی، فعالیت‌های فوق‌برنامه یا ورزشی با هم به رقابت می‌پردازند. اما یادتان باشد رقابت تا جایی مفید و پسندیده است که باعث بهبود عملکرد و نمرات و… بشود. اگر رقابت به تولید احساسات منفی نظیر حسادت و نفرت منجر شود هیچ ارزشی ندارد و به یکی از عوامل ایجاد استرس تحصیلی بدل می‌شود.

  1. رقابت با خواهر و برادرها

تفاوت میان فرزندان خانواده بسیار طبیعی است. اما اگر این تفاوت‌ها به جنگ و دعوا و اختلافات شدید بینجامد، نتیجه چیزی جز استرس برای اعضای خانواده نخواهد بود. یکی از احساسات منفی رایج میان دانش‌آموزان، احساس حسادت فرزندان بزرگ‌تر نسبت به کوچک‌ترهاست که توجه بیشتری از والدین می‌گیرند. در واقع هر گونه عدم تعادل و رفتار متفاوت با فرزندان منجر به بروز احساسات منفی در آنان خواهد شد.

  1. ضعف در مدیریت زمان

یکی از شکایات همیشگی دانش‌آموزان این است که وقت ندارند و نمی‌توانند به همه‌ی کارهایشان برسند. آنها معمولا وقت و زمان کافی برای خوردن صبحانه، انجام تکالیف مدرسه یا رسیدن به کارهای منزل ندارند. ضعف در مدیریت زمان یکی از عوامل مهم ایجاد استرس در دانش‌آموزان است. رسانه‌های مختلف، تکنولوژی و اینترنت به سادگی حواس دانش‌آموزان را پرت می‌کنند و وقت آنها را هدر می‌دهند و دانش‌آموز عزیز وقتی به خود می‌آید که زمان لازم برای انجام کارهای مختلف را از دست داده است و در نتیجه دچار استرس می‌شود.